पेशव्यांचा वाडा आणि 'समानतेचा' मास्टरक्लास!

आजकालच्या राजकारणात आपण पाहतो की अनेक लोक स्वतःच्या स्वार्थासाठी जाती-पातीचे राजकारण करतात, समाजात भांडणे लावतात आणि एकमेकांचा दुस्वास करतात. पण लोकमान्य टिळक हे खऱ्या अर्थाने एक जोडणारे आणि संपूर्ण समाजाला एकत्र आणणारे 'सुपर-हिरो' होते. तत्कालीन समाजामध्ये जेव्हा ब्राह्मण आणि मराठा असा भेद काही लोकांकडून मानला जात होता आणि वातावरण थोडे गरम झाले होते, तेव्हा टिळकांनी आपल्या अभ्यासातून आणि इतिहासाच्या दाखल्यातून लोकांचे डोळे कसे उघडले, याचा हा एक भन्नाट आणि अंगावर काटा आणणारा किस्सा आहे. एकदा काही लोक जातीभेदावर आणि श्रेष्ठ-कनिष्ठतेवर जोरदार चर्चा करत होते. त्या चर्चेत टिळक अचानक उभे राहिले आणि त्यांनी अत्यंत खणखणीत आवाजात सर्वांना शांत केले. ते म्हणाले, 'अरे मित्रांनो, तुम्ही आज जो हा ब्राह्मण आणि मराठा असा भेदाभेद मानत आहात, तो आपल्या मराठा साम्राज्याच्या आणि पेशव्यांच्या सुवर्णकाळात अजिबात अस्तित्वात नव्हता! हे सर्व खूळ आपण नंतर डोक्यात भरून घेतले आहे.' त्यांनी एक ऐतिहासिक आणि सत्य प्रसंग सर्वांना अत्यंत अभिमानाने सांगितला. ते म्हणाले, 'जेव्हा पुण्यात साक्षात श्रीमंत पेशव्यांच्या वाड्यात मोठे ऐतिहासिक भोजनसमारंभ आणि पंगती बसायच्या, तेव्हा तिथे ब्राह्मण सरदार आणि मराठा सरदार हे कोणत्याही भेदाभेदाशिवाय एकाच जागी, एकाच रांगेत आणि समोरासमोर बसून अत्यंत प्रेमाने जेवण करत असत! त्यांच्यात कोणताही उच्च-नीच असा भेदभाव नव्हता. आणि सर्वात महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे, जर पेशव्यांच्या घरच्या कोणत्याही स्त्रीने किंवा माणसाने या पंगतीत कोणालाही जेवण वाढताना साधा दुजाभाव जरी केला, तर तो साक्षात पेशव्यांचा आणि त्या राज्याचा भयंकर मोठा अपमान समजला जात असे!' मित्रांनो, काय भयंकर मोठा आणि 'आय-ओपनर' विचार होता हा! टिळकांना आपल्या कार्यकर्त्यांच्या हेच गळी उतरवायचे होते की, जर आपल्याला इंग्रजांच्या गुलामगिरीतून खरोखरच मुक्त व्हायचे असेल आणि शक्तिशाली स्वराज्य मिळवायचे असेल, तर आपल्याला हा जातीपातीचा अहंकार आणि खोटा अभिमान कायमचा गाडून टाकावा लागेल. इतिहासाचा असा योग्य आणि सकारात्मक वापर करून तरुणांची मने एकत्र जोडण्याची आणि पेटवण्याची ही 'मॅजिक' फक्त आणि फक्त लोकमान्यांकडेच होती...