पेशव्यांचा तंबू, अस्पृश्यता आणि टिळकांचा 'मास्टरक्लास'!

आजकालच्या लोकांना वाटतं की लोकमान्य टिळक हे फक्त जुन्या विचारांचे आणि परंपरेला चिकटून राहणारे नेते होते. पण समाजातील जातीयता आणि अस्पृश्यता यावर त्यांचे विचार किती प्रॅक्टिकल आणि प्रगत होते, हे एका ऐतिहासिक किस्स्यातून समोर येतं! एकदा टिळक आपल्या मित्रांसोबत बसले होते आणि गप्पांच्या ओघात पेशवेकाळातील इतिहासावर चर्चा सुरू झाली. त्यावेळी टिळकांनी एक अतिशय रंजक आणि डोळे उघडणारी गोष्ट सांगितली. ते म्हणाले, 'पेशव्यांच्या काळात जेव्हा स्वारी निघायची, तेव्हा खुद्द श्रीमंत पेशव्यांचा मुख्य तंबू उभारण्याचा एक विशेष अधिकार महार समाजाच्या अधिकाऱ्याकडे असायचा. ती एक अत्यंत महत्त्वाची आणि मानाची जबाबदारी होती. एकदा एका मोहिमेवर असताना, नाना फडणवीस या वरिष्ठ आणि कडक मंत्र्याला वाटलं की एका अस्पृश्य माणसाने हा तंबू उभारणे योग्य नाही. त्यांनी जातीयतेच्या भावनेतून त्या महार अधिकाऱ्याला तंबू ठोकण्यास मनाई केली! तो शूर अधिकारीही अत्यंत स्वाभिमानी होता. त्याने हातातले तंबूचे दोर आणि खिळे तिथेच जमिनीवर आपटले आणि नानांना थेट तोंडावर सुनावले की, जर मी अस्पृश्य आहे, तर मग हा तुमचा तंबू तुम्हीच ठोका! आणि तो तिथून रागाने निघून गेला.' पुढे काय झालं माहितीय? जेव्हा ही गोष्ट साक्षात श्रीमंत माधवराव पेशवे यांना समजली, तेव्हा ते अत्यंत भडकले. त्यांनी नाना फडणवीस यांना कडक शब्दांत झापले आणि त्वरित त्या महार अधिकाऱ्याला अत्यंत सन्मानाने परत बोलावून त्याच्याच हातून तो तंबू उभारून घेतला! मित्रांनो, ही गोष्ट सांगताना टिळकांच्या डोळ्यांत एक वेगळीच चमक होती. त्यांना आपल्या कार्यकर्त्यांना हाच संदेश द्यायचा होता की, जेव्हा प्रश्न राज्याच्या किंवा देशाच्या हिताचा आणि एकजुटीचा असतो, तेव्हा हे जातीभेदाचे आणि अस्पृश्यतेचे बुरसटलेले विचार बाजूला ठेवावेच लागतात. खऱ्या नेतृत्वाला जात-पात दिसत नाही, तर फक्त माणसाची योग्यता आणि निष्ठा दिसते. शंभर वर्षांपूर्वी आपल्या अनुयायांना सामाजिक समतेचा असा प्रॅक्टिकल 'मास्टरक्लास' देणारे लोकमान्य हे खऱ्या अर्थाने एक दूरदृष्टी असलेले 'सोशल रिफॉर्मर' होते...