पंच्याहत्तर कपाटे आणि चालतं-बोलतं 'सर्च इंजिन'!

आज आपल्याला कोणत्याही विषयाची माहिती हवी असेल, तर आपण एका सेकंदात गुगलवर सर्च करतो आणि माहिती आपल्या डोळ्यांसमोर येते. पण शंभर वर्षांपूर्वी जेव्हा इंटरनेट नव्हतं, कॉम्प्युटर नव्हतं, तेव्हा लोकमान्य टिळकांचा मेंदूच एखाद्या सुपर-फास्ट सर्च इंजिनसारखा कसा काम करत होता, हे ऐकून तुम्ही खरंच थक्क व्हाल! ही गोष्ट आहे एकोणीसशे पंधरा सालची. नागपूरचे एक मोठे विद्वान आणि लेखक केशव लक्ष्मण दप्तरी हे महाभारताचे युद्ध नक्की कोणत्या काळात झाले, यावर एक अतिशय मोठा आणि कठीण ग्रंथ लिहीत होते. ते आपल्या या ग्रंथाची हस्तलिखित प्रत घेऊन लोकमान्य टिळकांना भेटायला पुण्यात आले. टिळकांनी तो ग्रंथ वाचला आणि त्यातल्या काही श्लोकांच्या अर्थावर त्यांच्यात सखोल चर्चा सुरू झाली. बोलता बोलता दप्तरी यांना 'आपस्तंब धर्मसूत्र' नावाच्या एका अत्यंत जुन्या आणि दुर्मिळ संस्कृत पुस्तकाची गरज भासली. आता अडचण अशी होती की, टिळकांच्या वाड्यात त्यांची एक स्वतःची प्रचंड मोठी लायब्ररी होती. त्या लायब्ररीत तब्बल पंच्याहत्तर ते ऐंशी भल्यामोठ्या लाकडी आल्माऱ्या, म्हणजेच कपाटे होती! आणि त्या कपाटांमध्ये हजारो पुस्तके अगदी ठासून भरलेली होती. सर्वात मोठी अडचण म्हणजे या पुस्तकांची कोणतीही यादी किंवा इंडेक्स तयार केलेला नव्हता. दप्तरी यांना वाटलं की आता हे एक पुस्तक शोधण्यासाठी या ८० कपाटांमध्ये कमीत कमी दोन दिवस तरी नक्कीच लागतील. पण मित्रांनो, तिथे टिळक होते! टिळक आपल्या जागेवरून उठले, कोणत्याही रजिस्टरमध्ये न बघता ते एका विशिष्ट कपाटाजवळ गेले. त्यांनी न चुकता त्या कपाटाचा दरवाजा उघडला, एक विशिष्ट रकाना निवडला आणि अवघ्या पंधरा सेकंदात ते दुर्मिळ पुस्तक बाहेर काढून दप्तरी यांच्या हातात ठेवलं! दप्तरी हे दृश्य बघून अक्षरशः वेडेच झाले. त्यांना समजलं नाही की हजारो पुस्तकांच्या गर्दीत या माणसाला हे पुस्तक नक्की कुठे ठेवलंय हे पाठ कसं असू शकतं? मित्रांनो, याला म्हणतात फोकस आणि प्रचंड अभ्यासाची ताकद! त्यांनी ती हजारो पुस्तकं नुसती शोभेसाठी ठेवली नव्हती, तर ती सगळी पुस्तकं त्यांच्या डोक्यात आणि मेंदूत अगदी योग्य फोल्डरमध्ये सेव्ह केलेली होती. म्हणूनच टिळक हे फक्त रस्त्यावर लढणारे नेते नव्हते, तर ते एकाच वेळी जगातले सर्वात मोठे विद्वान आणि चालते-बोलते ज्ञानकोश होते...