मँटेग्यु-चेम्सफर्ड सुधारणा आणि टिळकांचा 'मास्टरस्ट्रोक'!

राजकारणात कधीकधी समोरून शत्रूने फेकलेला छोटासा तुकडाही कसा आपल्या फायद्यासाठी वापरायचा, हे लोकमान्य टिळकांकडून शिकलं पाहिजे! राजकारण म्हणजे फक्त भावनांच्या आहारी जाऊन घोषणा देणे नाही, तर तो एक बुद्धीचा डाव असतो. एकोणीसशे अठरा-एकोणीस च्या सुमारास ब्रिटिश सरकारने भारतीयांना शांत करण्यासाठी 'मँटेग्यु-चेम्सफर्ड सुधारणा' नावाचा एक कायदा आणला. या कायद्यानुसार भारतीयांना अत्यंत थोडे, म्हणजे नावालाच अधिकार मिळणार होते आणि खरी सत्ता इंग्रजांच्याच हातात राहणार होती. हे बघून भारतातले अनेक जहाल नेते प्रचंड भडकले. ते रागाने म्हणू लागले की, 'आम्ही हे भिकेचे तुकडे अजिबात स्वीकारणार नाही! आम्हाला संपूर्ण स्वराज्यच पाहिजे, नाहीतर आम्ही या सुधारणांवर पूर्ण बहिष्कार टाकू!' पण टिळक हे एक अतिशय प्रॅक्टिकल आणि हुशार मुत्सद्दी होते. त्यांनी एक भन्नाट आयडिया आणि 'मास्टरस्ट्रोक' काढला. त्यांनी आपल्या संतप्त मित्रांना समजावून सांगितलं की, 'अरे बाबांनो, राजकारणात ताठरपणा कामाचा नसतो. जर एखाद्या माणसाने तुमचे शंभर रुपये बुडवले असतील, आणि खूप भांडणानंतर तो तुम्हाला आज दहा रुपये परत देत असेल, तर तुम्ही काय कराल? ते दहा रुपये फेकून द्याल का? नाही! हुशार माणूस आधी ते दहा रुपये खिशात घालेल आणि मग उरलेल्या नव्वद रुपयांसाठी त्याची कॉलर पकडेल!' टिळकांनी लोकांना सांगितलं की, 'सध्या ब्रिटिश जे काही थोडेफार अधिकार देत आहेत, ते आपण स्वीकारले पाहिजेत. त्या अधिकारांचा वापर करून आपण आपली ताकद वाढवली पाहिजे, आणि मग त्या ताकदीच्या जोरावर उरलेलं संपूर्ण स्वराज्य खेचून आणलं पाहिजे!' मित्रांनो, काय भयंकर भारी स्ट्रॅटेजी आहे ही! याला 'Responsive Cooperation' किंवा 'प्रतियोगी सहकारिता' असं नाव दिलं गेलं. ब्रिटिशांना वाटलं होतं की भारतीय लोक भावनेच्या भरात हे नाकारतील आणि मग आपण मोकळे होऊ. पण टिळकांनी त्यांचा हा डाव त्यांच्यावरच उलटवला. जे मिळालंय ते पदरात पाडून घ्यायचं आणि पुढच्या लढाईसाठी हत्यार म्हणून वापरायचं, हे टिळकांचं 'पॉलिटिकल इकॉनॉमिक्स' खऱ्या अर्थाने 'नेक्स्ट लेव्हल' होतं. म्हणूनच त्यांना भारतीय असंतोषाचे जनक आणि राजकारणाचे चाणक्य म्हटले जाते...