कुळकर्णी वतन आणि टिळकांचा 'ज्वालामुखी'!

"तुम्ही जर भीतीने किंवा स्वतःच्या फायद्यासाठी काही चुकीचं काम केलं असेल, आणि कुणीतरी एकदम मोठ्या माणसाने तुम्हाला भर चौकात किंवा सर्वांसमोर झापलं, तर तुमची अवस्था काय होईल? आपण अक्षरशः जमिनीखाली गेलो तर बरं होईल असं आपल्याला वाटतं, बरोबर? लोकमान्य टिळकांचा असाच एक भयंकर आणि रागीट अवतार एका माणसाला पाहायला मिळाला होता. ही गोष्ट आहे जेव्हा एक कुळकर्णी, म्हणजे गावाचा हिशोब ठेवणारा एक जुना अधिकारी, टिळकांना भेटायला आणि त्यांचं दर्शन घ्यायला आला होता. त्याने टिळकांच्या पायांवर डोकं ठेवलं. टिळकांनी त्याला अत्यंत शांतपणे विचारलं, 'तुमचं आडनाव काय?' तो नम्रपणे म्हणाला, 'मी कुळकर्णी!' हे नाव ऐकताच टिळकांच्या डोक्यात जणू एखादा बॉम्बस्फोट झाला! त्यांचा चेहरा रागाने एकदम लालबुंद झाला आणि त्यांच्या डोळ्यांतून आगीच्या ठिणग्या उडू लागल्या. ते अत्यंत कडक आवाजात गरजले, 'तुम्ही लोक स्वतःला कुळकर्णी म्हणवून घेता? तुम्हाला लाज कशी वाटत नाही! अरे, इंग्रज सरकारने तुम्हाला थोडीशी भीती काय दाखवली, तुम्ही लोकांनी स्वतःच्या हक्काचे आणि जमिनीचे अधिकार, म्हणजेच तुमचे 'कुळकर्णी वतन' त्या गोऱ्या साहेबांच्या पायांवर चक्क भीतीने अर्पण करून टाकले! तुम्ही तुमचा स्वाभिमान आणि तुमचं 'पौरुषत्व' विकून खाल्लं आहे!' तो माणूस घाबरून थरथर कापू लागला. तो म्हणाला, 'अहो लोकमान्य, सरकारने दडपशाही केली, आम्हाला तुरुंगात टाकण्याची भीती दाखवली, म्हणून आम्हाला आमचे वतन त्यांना द्यावे लागले.' हे ऐकून टिळकांचा पारा आणखीनच चढला! ते संतापाने म्हणाले, 'अरे मग? भीती दाखवली तर काय झालं? संकटांना घाबरून माघार घेण्यापेक्षा आणि स्वतःचा हक्क सोडून देण्यापेक्षा, तुम्ही लोक उत्तर महासागरात जाऊन बुडून का नाही मेलात? जर तुम्ही हक्कासाठी लढता लढता मेले असतात, तर या देशाला किमान तुमचा अभिमान तरी वाटला असता!' बापरे! काय भयंकर डायलॉग होता हा! टिळकांना हेच सांगायचं होतं की जो माणूस अन्यायापुढे भीतीने मान झुकवतो, तो जिवंत असूनही मेल्यासारखाच असतो. हक्कासाठी शेवटच्या श्वासापर्यंत लढण्याची हीच ती जहाल वृत्ती होती, जिने इंग्रजांच्या साम्राज्याला हादरवून सोडलं होतं... "