शेंगांची टरफले आणि तो कडक बाणा!

"शाळेच्या वर्गात कमालीची शांतता पसरलेली होती, शिक्षकांच्या हातातली लांब आणि ताठ छडी हवेत सूं-सूं असा आवाज करत फिरत होती, आणि वर्गाच्या एका कोपऱ्यात उभा असलेला बाळ मात्र आपले डोळे विस्फारून थेट गुरुजींच्या संतापी नजरेला नजर भिडवून उभा होता! ही गोष्ट आहे पुण्याच्या एका छोट्याशा प्राथमिक शाळेतील. दुपारच्या सुट्टीत काही टवाळ मुलांनी वर्गाच्या जमिनीवर शेंगा खाऊन त्यांची टरफले अस्ताव्यस्त फेकून दिली होती. सुट्टीत खेळून जेव्हा शिक्षक वर्गात आले, तेव्हा त्यांना तो कचरा दिसला आणि त्यांचा पारा चढला. त्यांनी ओरडून विचारले, 'हा कचरा कोणी केला? त्याचे नाव सांगा, नाहीतर संपूर्ण वर्गाला छडीचा कडक मार खावा लागेल!' भीतीने सर्व मुले खाली मान घालून थरथर कापत उभी राहिली, कोणातही खरे सांगण्याची हिंमत नव्हती. शेवटी शिक्षकांनी हुकूम दिला की, 'ठीक आहे, जोपर्यंत कचरा साफ होत नाही, तोपर्यंत प्रत्येक मुलाने आपापल्या बेंचेसजवळ पडलेली टरफले स्वतःच्या हाताने उचलून कचऱ्याच्या डब्यात टाकायची!' सर्व मुले मुकाट्याने कचरा गोळा करू लागली. पण नऊ वर्षांचा आपला बाळ ताठ मानेने आपल्या जागेवरच उभा राहिला. शिक्षकांनी त्याच्याकडे पाहिले आणि रागाने लाल होऊन विचारले, 'बाळ, तू कचरा का गोळा करत नाहीस? तुला शिक्षकांचा हुकूम पाळायचा नाही का?' त्यावर त्या लहान बाळने जे उत्तर दिले, ते ऐकून शिक्षकांच्या हातातली छडी सुद्धा थरथरली असेल! बाळ अत्यंत खणखणीत आवाजात म्हणाला, 'गुरुजी, मी शेंगा खाल्ल्या नाहीत, त्यामुळे मी ही टरफले उचलणार नाही! आणि मी न केलेल्या गुन्ह्यासाठी छडीचा मारही खाणार नाही!' शिक्षकांनी संतापाने ओरडून सांगितले, 'जर तू हुकूम पाळणार नाहीस, तर तुला या शाळेतून आत्ताच्या आत्ता हाकलून दिले जाईल!' कोणताही सामान्य मुलगा भीतीने रडला असता, पाया पडला असता किंवा शिक्षकांची माफी मागून कचरा गोळा करू लागला असता. पण हा बाळ पुढे जाऊन संपूर्ण भारताचा 'स्वाभिमान' बनणार होता! त्याने शांतपणे आपले दप्तर पाठीवर अडकवले, शिक्षकांकडे पाहिले आणि अत्यंत शांतपणे सांगितले, 'अन्याय सहन करण्यापेक्षा मी शाळा सोडायला तयार आहे!' आणि तो ताठ मानेने थेट वर्गाच्या बाहेर निघून गेला. मित्रांनो, काय भयंकर करारीपणा होता हा! लहान वयातही स्वतःच्या तत्वासाठी आणि न्यायासाठी संपूर्ण शाळेच्या यंत्रणेला आव्हान देण्याची ही त्यांची वृत्ती थक्क करणारी होती. आज आपण नोकरीमध्ये, धंद्यामध्ये किंवा अगदी मित्रांमध्ये सुद्धा स्वतःचा स्वाभिमान बाजूला ठेवून चुकीच्या गोष्टींशी तडजोड करतो. पण टिळकांचा हा बाणा आपल्याला ओरडून सांगतो की, जर तुम्ही तुमच्या जागेवर शंभर टक्के खरे असाल, तर जगातील कितीही मोठ्या सत्तेसमोर कधीही आपली मान झुकवू नका, हाच स्वाभिमानाचा पहिला धडा आपल्याला बाळच्या गोष्टीतून मिळतो... "