नोकरशाही' शब्दाचा जन्मदाता!

"आज आपण व्हॉट्सॲपवर किंवा मित्रांशी बोलताना 'रिझ', 'सिम्प', 'नोब' यांसारखे भन्नाट इंग्रजी शब्द वापरतो. आपल्याला वाटते की असे शब्द वापरल्याने आपण खूप 'कूल' आणि 'ट्रेंडी' दिसतो, बरोबर ना? पण मित्रांनो, आज आपण दैनंदिन जीवनात मराठी भाषेमध्ये जे वजनदार आणि करारी शब्द वापरतो, उदाहरणार्थ 'नोकरशाही' किंवा 'सनदशीर मार्ग', हे शब्द कोणी शोधून काढले असतील याचा तुम्ही कधी विचार केलाय का? आज मी तुम्हाला लोकमान्य टिळकांच्या त्या 'लँग्वेज गुरु' रूपाची गोष्ट सांगणार आहे, जी ऐकून तुम्ही थक्क व्हाल! जेव्हा टिळकांनी केसरी वर्तमानपत्र सुरू केले, तेव्हा त्यांच्या समोर सर्वात मोठे चॅलेंज हे होते की इंग्रजांचे कठीण कायदे आणि राजकारण सर्वसामान्य आणि गरीब जनतेला त्यांच्याच भाषेत कसे समजावून सांगायचे? त्या काळात अनेक इंग्रजी शब्दांना मराठीमध्ये प्रतिशब्दच नव्हते! एकदा टिळकांच्या एका सहकाऱ्याने त्यांना विचारले, 'लोकमान्य, आपण केसरीमध्ये इंग्रजी शब्द जसेच्या तसे का वापरत नाही? नवीन मराठी शब्द तयार करण्यात खूप वेळ वाया जातो.' त्यावर टिळकांनी मराठी भाषेचे महत्त्व समजावून सांगताना जे उत्तर दिले, ते खरोखरच कौतुकास्पद होते. टिळक म्हणाले, 'अरे मित्रा, जे शब्द आपल्या दैनंदिन जीवनाचा भाग झाले आहेत, जसे की रेल्वे स्टेशन, ते शब्द आपण केसरीमध्ये जसेच्या तसे वापरले तरी चालतील, कारण ते लोकांना समजतात. पण इंग्रजी सरकारची जी जुलमी व्यवस्था आहे, तिचे वर्णन करण्यासाठी आपण इंग्रजी शब्द वापरले तर लोकांना गुलामगिरीची जाणीव कशी होणार? आपण आपल्या भाषेची ताकद वाढवली पाहिजे!' आणि मग या माणसाने स्वतःच्या अफाट बुद्धिमत्तेच्या आणि संस्कृतच्या अभ्यासाच्या जोरावर मराठी भाषेला नवीन आणि धारदार शब्द बहाल केले! 'ब्युरोक्रसी' या शब्दाला त्यांनी 'नोकरशाही' हा कडक शब्द दिला! 'कॉन्स्टिट्युशनल' या शब्दाला त्यांनी 'सनदशीर' हा कायदेशीर मराठी शब्द दिला! कौन्सिलला त्यांनी 'कमिशन' आणि 'सभा' चे रूप दिले. केसरी वर्तमानपत्राने अशा प्रकारे तब्बल पन्नास ते साठ नवीन शब्द मराठी भाषेला दिले, जे आज आपल्या भाषेचा कणा बनले आहेत! विचार करा मित्रांनो, टिळक हे केवळ तलवारीने किंवा भाषणाने लढणारे नेते नव्हते, तर ते स्वतःच्या मातृभाषेला समृद्ध करून देशाला वैचारिक ताकद देणारे एक महान साहित्यिक आणि भाषातज्ज्ञ होते... "