मंडालेचे अस्वस्थ करणारे दिवस आणि गीतारहस्याचा जन्म!

"एक भयानक आणि अस्वस्थ करणारी जीवघेणी शांतता, बर्मा देशातील मंडालेच्या तुरुंगातली ती अत्यंत दमट आणि डासांनी डच्च भरलेली काळोखी अंधारकोठडी, आणि छप्पन्न वर्षांचे म्हातारे पण सिंहाचे काळीज असलेले आपले लाडके बाळ गंगाधर टिळक! मित्रांनो, हा प्रसंग वाचतानाही आपल्या डोळ्यांत पाणी आल्याशिवाय राहत नाही. ब्रिटिश सरकारने टिळकांच्या प्रखर लेखणीला आणि वाढत्या लोकप्रियतेला घाबरून त्यांना तब्बल सहा वर्षांसाठी देशाबाहेर मंडालेच्या भयंकर तुरुंगात एकटे डांबून ठेवले होते. त्यांचे वय झाले होते, त्यांना मधुमेह म्हणजेच शुगरचा भयंकर आजार होता, आणि त्यांना कोणाशीही बोलण्याची किंवा पत्र लिहिण्याची परवानगी नव्हती. इंग्रज सरकारला वाटले होते की हा म्हातारा माणूस आता या अंधाऱ्या तुरुंगात मानसिक आणि शारीरिक थकवा येऊन संपून जाईल. पण त्यांना हे माहित नव्हते की त्यांनी एका साध्या माणसाला नाही, तर एका महान ऋषीला आत टाकले आहे! टिळकांनी तिथे रडत बसण्याऐवजी किंवा संकटाचे रडगाणे गाण्याऐवजी, तुरुंगाच्या भिंतींनाच आपले ग्रंथालय बनवले! त्यांच्याकडे गुगल सर्च किंवा कोणतेही संगणक नव्हते, पण त्यांच्या अफाट मेंदूमध्ये हजारो संस्कृत ग्रंथ, उपनिषदे आणि वेदांचे श्लोक जसेच्या तसे सेव्ह होते! त्यांनी केवळ आपल्या अफाट स्मरणशक्तीच्या आणि पोलादी इच्छेच्या जोरावर त्या भयानक तुरुंगात 'गीतारहस्य' नावाचा अफाट आणि क्रांतीकारी ग्रंथ लिहिला! ते रोज पेन्सिलने हजारो पाने लिहीत असत. मंडालेचे ते अतिशय कठीण आणि अस्वस्थ करणारे दिवस टिळकांच्या अफाट कष्टाची साक्ष देत होते. इंग्रज अधिकारी जेव्हा त्यांच्या खोलीची तपासणी करायला यायचे, तेव्हा ते टिळकांची कागदपत्रे आणि पेन्सिल जप्त करायचे, पण टिळकांनी कधीच आपला धीर सोडला नाही. त्यांनी कर्मयोगाचा सर्वात मोठा संदेश त्याच मंडालेच्या अंधारातून संपूर्ण जगाला दिला की, 'परिस्थिती कशीही असो, आपले कर्तव्य करत राहा, फळाची अपेक्षा करू नका!' जेव्हा सहा वर्षांनी ते हा हजार पानांचा महाग्रंथ घेऊन तुरुंगातून बाहेर आले, तेव्हा संपूर्ण जग त्यांच्या या तपाने अचंबित झाले होते. ज्या तुरुंगाने माणसाचे अस्तित्व संपवायचे ठरवले होते, त्याच तुरुंगातून टिळकांनी आपल्या देशासाठी एक अमर वैचारिक ठेवा बाहेर आणला. याला म्हणतात संकटाच्या छाताडावर पाय रोवून उभे राहणे आणि अंधारातूनही देशाला प्रकाशाची नवी वाट दाखवणे... "